Tëral xaalisu po dafay tax nga teg ab kemu ci génne xaalis. Du soppi loterie walla pari mu nekk ab teg xaalis ngir njariñ, te du la warloo nga jëfandikoo xaalis bi mën a am yépp. Mën nga dogal ne doo génne dara ci po yu xaalis.

Ràññee génne yi bala ngay xalaat mbégte

Bindal génne yi kenn mënu leen moytu ak war yi nga jot a jël bala ngay xalaat génne ngir mbégte. Xaalis bi ñu tëral ngir faktir, dëkkuwaay, ñam, faj walla bor du nekk xaalis bu ñuy fo ndax ab joxeel dafa dig ndam bu mën a am.

Amul fi ab pourcentage bu ñu dénk ñépp. Soxla yi ak war yi kenn ku nekk am wuute nañu. Xaalis bu des ci xayma te ëpp tus du ab ndigal ngir nga fo ko.

Li xaymakat bi def

Xaymakatu xaalis bi dafay xayma ci xaalis yi nga bind. Dafay joxe ab misaal ci génne xaalis te may ñu méngale kemu gi ak xaalis bi ñu tëral ba noppi. Njureefam du wax ndam walla ñàkk yi dinañu am.

Xaalis yi dañuy des ci xët bi bi ngay jëfandikoo jumtukaay bi; soxlawul ab compte bu po. Bul bind nimero yu bank, nimero bu portefeuille walla xibaar yu dantite: xayma bi soxlawul loolu.

Misaalu kemu

Ci misaal bu ñu sos, ab nit dafa dogal ab kemu bu 2 000 FCFA ci ab diir. Génne na 1 500 FCFA ba noppi. Wuute gi ci xayma mooy 500 FCFA. Loolu tekkiwul ne war na génne 500 FCFA yooyu: mën na taxaw ci saa si.

Bu mu génnee 2 400 FCFA, ëppal na kemu gi ci 400 FCFA. Yokk kemu gi booba du far ëppal boobu. Dañu wara bàyyi mu feeñ te bañ koo làq ci beneen kemu.

Lu tax ñu warul yokk gannaaw ñàkk?

Ñàkk du la jox sañ-sañu ndam bu ëllëg. Yokk xaalis bi nga tëral ngir « dellu ci tus » dafay génne xaalis bu gën a bare te mën na gën a yàq sa nekk. Sax bu nga amee ndam benn yoon, loolu du dëggal ne session bi ci topp dina la baaxal.

OMS dafay wax ci ni po mën a laal xaalis bi ñu soxla ngir dund. Kemu dafay joxe ab màndarga, du wóoral ne dina aar nit ci lor yépp.

Bu xayma bi doytul

Bu ngay soppi kemu gi saa su nekk, lebu ngir wéy walla wut làq génne yi, taxawal po bi te waxtaan ak nit koo wóolu walla ab fajkat. Sunu njàngale ci risk yi ak ndimbal dafay joxe ay jàngalekat te amul joxeel ngir jaay.

Xaymakat bi du xelalu xaalis bu ñu jëme ci sa dund bopp. Du dénk benn xeetu po walla xaalis bu « gën » boo wara tëral.